સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ) · બીજો તબક્કો

સ્વચ્છતા
અને ગરિમા

પાણી પુરવઠો અને સ્વચ્છતા એક જ સમસ્યાના બે છેડા છે. ઉપયોગ પછી ગામ પાણીનું શું કરે છે, તેના પરથી નક્કી થાય છે કે ગામ જે પાણી મેળવે છે તે પીવા માટે સલામત રહેશે કે નહીં.

બીજા તબક્કાનો સમયગાળો
2020–21 થી 2026–27
ઉદ્દેશ
ODF ગામોને ODF પ્લસ (મોડેલ) ગામોમાં પરિવર્તિત કરવાં
ODF પ્લસ (મોડેલ) જાહેર થયેલાં ગામો
5,86,944માંથી 4,96,180, 10 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં
બંધારણીય સ્થિતિ
સ્વચ્છતા રાજ્યનો વિષય છે
01 / એક જ મંત્રાલય પાસે બંને વિષય કેમ

પાણી, સ્વચ્છતા,
જાહેર આરોગ્ય, ગરિમા

ગામનો કૂવો અને ગામની ગટર અલગ વિષયો નથી. શેરીઓમાં ભરાઈ રહેતું ગંદું પાણી અને વસાહતની કિનારે ફેંકાતો ઘન કચરો, ગામ જે જલભરમાંથી પાણી મેળવે છે તેમાં જ પાછાં પહોંચે છે. ઘરનો નળ ત્યાં સુધી સલામત પાણી આપી શકતો નથી, જ્યાં સુધી તેના પછી પાણીનું શું થાય છે તેના પર કોઈ નિયંત્રણ ન હોય.

આ જ વ્યવહારુ કારણસર જળ શક્તિ મંત્રાલય ગ્રામીણ પીવાનું પાણી અને ગ્રામીણ સ્વચ્છતા એક જ વિભાગ હેઠળ રાખે છે. આ જ કારણસર સ્વચ્છતા મિશનનો બીજો તબક્કો માત્ર શૌચાલય નિર્માણને બદલે કચરા વ્યવસ્થાપનને કેન્દ્રમાં રાખીને ઘડાયો છે.

ગરિમાનો મુદ્દો પણ માત્ર શોભા માટે નથી. ખુલ્લામાં શૌચની સૌથી વધુ અસર મહિલાઓ અને કિશોરીઓ પર પડે છે, કારણ કે તેમના માટે તે ક્યારે અને ક્યાં શૌચ જઈ શકાય તેના પર જ મર્યાદા મૂકે છે. સ્વચ્છતા નીતિના દસ્તાવેજો આ બાબત સ્પષ્ટપણે જણાવે છે, અને સ્વચ્છતા કર્મીઓની પોતાની સલામતી અને ગરિમા વાર્ષિક રાષ્ટ્રીય અભિયાનનો એક નિર્ધારિત ભાગ બની છે.

સરકારી પરિષદના ટેબલ પર બેઠેલા સી. આર. પાટીલ એક કાર્યક્રમની અધ્યક્ષતા કરી રહ્યા છે; તેમની પાછળ પેયજળ અને સ્વચ્છતા વિભાગની ઇનોવેશન ચેલેન્જનું બેનર અને રાષ્ટ્રધ્વજ છે.
પેયજળ અને સ્વચ્છતા વિભાગના એક કાર્યક્રમની અધ્યક્ષતા કરતા.
02 / ધોરણ

ODF પ્લસ એટલે શું

જાહેર ચર્ચામાં આ શબ્દો ઢીલાશથી વપરાય છે. મિશનમાં તે નિર્ધારિત વ્યાખ્યા ધરાવતા શબ્દો છે, અને તેમની વચ્ચેનો તફાવત જ બીજા તબક્કાનું સમગ્ર સ્વરૂપ છે.

પ્રથમ સ્તર

ODF

ખુલ્લામાં શૌચમુક્ત. ગામમાં કોઈ વ્યક્તિ ખુલ્લામાં શૌચ ન કરે — જેના માટે વ્યવહારમાં શૌચાલયો હોવાં અને તેનો ઉપયોગ થવો, બંને જરૂરી છે. આ મિશનના પ્રથમ તબક્કાનો ઉદ્દેશ હતો.

બીજું સ્તર

ODF પ્લસ

ગામ પોતાનો ખુલ્લામાં શૌચમુક્તનો દરજ્જો જાળવી રાખે અને ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન, પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપન અથવા બંનેની વ્યવસ્થા ધરાવે. પ્રથમ દરજ્જો જાળવી રાખવો એ બીજો ઉમેરવા જેટલું જ મહત્ત્વનું કામ છે.

ત્રીજું સ્તર

ODF પ્લસ (મોડેલ)

એવું ગામ જે ODF દરજ્જો જાળવી રાખે, ઘન અને પ્રવાહી બંને પ્રકારના કચરા વ્યવસ્થાપનની વ્યવસ્થા ધરાવે અને દૃશ્યમાન સ્વચ્છતા દર્શાવે. નીચેના આંકડા આ જ ધોરણ સામે નોંધાયેલા છે.

સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ)નો બીજો તબક્કો 2020–21 થી 2026–27 સુધી ચાલે છે. તેનો જાહેર ઉદ્દેશ માત્ર ODF ગામોને ODF પ્લસ (મોડેલ) ગામોમાં પરિવર્તિત કરવા માટે જરૂરી માળખું ઊભું કરવાનો નથી, પરંતુ વર્તનમાં પરિવર્તન લાવવાનો પણ છે, જેથી વધુ સારી સ્વચ્છતા અને આરોગ્યપ્રદ ટેવો અપનાવાય અને ટકી રહે.

આ કારણસર માહિતી, શિક્ષણ અને સંદેશાવ્યવહારને કાર્યક્રમનો અભિન્ન અંગ ગણવામાં આવે છે. પ્રોજેક્ટના કુલ ભંડોળના 5 ટકા સુધીની રકમ સંદેશાવ્યવહાર અને ક્ષમતા નિર્માણ માટે વાપરી શકાય છે — કેન્દ્રીય સ્તરે 2 ટકા સુધી અને રાજ્ય તથા જિલ્લા સ્તરે 3 ટકા સુધી.

5,86,944

કુલ ગામો

4,96,180

ODF પ્લસ (મોડેલ) જાહેર

5,29,231

ઘન કચરા વ્યવસ્થાપનની વ્યવસ્થા ધરાવતાં

5,46,487

પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપનની વ્યવસ્થા ધરાવતાં

રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ SBM(G) સંકલિત વ્યવસ્થાપન માહિતી પ્રણાલી પર 10 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં નોંધાવ્યા મુજબ; 12 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ લોકસભામાં રજૂ.

03 / વિતરણ

રાષ્ટ્રીય આંકડા પાછળ
મોટો તફાવત છુપાયેલો છે

આશરે 85 ટકાની રાષ્ટ્રીય સરેરાશ એવાં રાજ્યોથી બનેલી છે, જેમનું પ્રમાણ 20 ટકાથી ઓછાથી લઈને 99 ટકાથી વધુ સુધીનું છે. સ્વચ્છતા રાજ્યનો વિષય હોવાથી, આ ફેલાવો જ આ ડેટાસેટની સૌથી માહિતીપ્રદ બાબત છે.

પસંદગીનાં રાજ્યો — ODF પ્લસ (મોડેલ) જાહેર થયેલાં ગામો, 10 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં
રાજ્ય કુલ ગામો ODF પ્લસ (મોડેલ) હિસ્સો SWM ધરાવતાં LWM ધરાવતાં
ઉત્તરાખંડ14,96714,89399.5%14,93114,899
મધ્ય પ્રદેશ51,04350,68999.3%50,76350,788
તમિલનાડુ11,73911,60498.8%11,62011,609
ઉત્તર પ્રદેશ96,17494,15597.9%94,27494,715
રાજસ્થાન43,46342,51597.8%42,71342,820
તેલંગાણા9,7739,54797.7%9,5889,571
ઓડિશા46,92844,94695.8%45,09945,283
કેરળ1,4351,37295.6%1,3811,377
છત્તીસગઢ19,64318,52394.3%18,56518,739
બિહાર37,13834,99094.2%35,32635,536
આસામ25,36823,70493.4%24,24025,109
પશ્ચિમ બંગાળ38,34334,47389.9%35,70536,670
હરિયાણા6,6185,87588.8%6,1156,406
મહારાષ્ટ્ર40,24734,70386.2%35,67038,401
હિમાચલ પ્રદેશ17,61814,53982.5%15,20115,965
ગુજરાત17,97313,95577.6%17,15917,045
આંધ્ર પ્રદેશ15,99511,62572.7%15,97111,898
કર્ણાટક26,48412,52547.3%26,40513,466
ઝારખંડ29,3228,06927.5%9,95526,681
પંજાબ11,9772,29519.2%4,30510,023
તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો5,86,9444,96,18084.5%5,29,2315,46,487

બધી કૉલમ જોવા માટે કોષ્ટકને આડું સ્ક્રોલ કરો

પસંદગીનાં રાજ્યો ODF પ્લસ (મોડેલ) હિસ્સાના ઊતરતા ક્રમમાં દર્શાવ્યાં છે; કુલની હરોળમાં સૂચિમાં ન હોય તેવાં સહિત તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનો સમાવેશ છે. SWM: ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન. LWM: પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપન. હિસ્સાની કૉલમ તેની પહેલાંની બે કૉલમ પરથી ગણવામાં આવી છે. સ્રોત: લોકસભા અતારાંકિત પ્રશ્ન 2076નું પરિશિષ્ટ, જેનો ઉત્તર 12 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ જળ શક્તિ રાજ્ય મંત્રી શ્રી વી. સોમન્નાએ આપ્યો હતો.

આ ફેલાવાને કેવી રીતે સમજવો કોઈ રાજ્યમાં કચરાના એક પ્રવાહનું કવરેજ ઊંચું અને બીજાનું નીચું હોઈ શકે છે — કર્ણાટક ઘન કચરાની વ્યવસ્થા ધરાવતાં 26,405 ગામો પરંતુ પ્રવાહી કચરાની વ્યવસ્થા ધરાવતાં માત્ર 13,466 ગામો નોંધાવે છે, જ્યારે ઝારખંડમાં તેનાથી ઊલટી સ્થિતિ છે. ODF પ્લસ (મોડેલ) માટે બંને જરૂરી હોવાથી, બેમાંથી જે ઓછું હોય તે જ વ્યવહારમાં ઉપલી મર્યાદા નક્કી કરે છે. આ જ કારણસર એકમાત્ર મુખ્ય આંકડો ગ્રામીણ સ્વચ્છતાનો યોગ્ય સાર આપતો નથી.
04 / વર્તમાન પહેલ

આકલન અને અભિયાન, 2026

સ્વચ્છ સેવા આકલન · 15 સપ્ટેમ્બર 2026

કેન્દ્રીય જળ શક્તિ મંત્રીએ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથેની વર્ચ્યુઅલ બેઠકમાં તેનો પ્રારંભ કર્યો હતો. બેઠકમાં રાજ્ય મંત્રી શ્રી વી. સોમન્ના, ગ્રામીણ સ્વચ્છતાનો હવાલો સંભાળતા રાજ્યોના મંત્રીઓ તથા સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ)ના મિશન ડિરેક્ટરો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સ્વચ્છતા સેવાઓની પૂર્તિના આકલન અને દેખરેખ માટે આ ગ્રામ પંચાયત સ્તરનું વાર્ષિક ડિજિટલ સ્વ-આકલન માળખું છે. આ બહુસ્તરીય માળખામાં ગ્રામ પંચાયતો, ગ્રામ સભાઓ, ગ્રામ પાણી અને સ્વચ્છતા સમિતિઓ તેમજ જિલ્લા અને રાજ્ય સ્તરના અધિકારીઓ સામેલ છે.

પીવાના પાણીના ક્ષેત્રમાં જે સ્થાન જળ સેવા આકલનનું છે, તે જ સ્થાન સ્વચ્છતામાં આનું છે: બંને દેખરેખને કેન્દ્રને મોકલાતા અહેવાલમાંથી ખસેડીને, જ્યાં સેવા ખરેખર મળે છે તે સ્તરે થતા આકલન પર લાવે છે.

સ્વચ્છતા હી સેવા 2026 · 17 સપ્ટેમ્બર 2026થી

વાર્ષિક રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છતા અભિયાન, જે 17 સપ્ટેમ્બરથી 2 ઑક્ટોબરના સ્વચ્છ ભારત દિવસ સુધી સ્વચ્છતામાં સહભાગ, સ્વચ્છ ભારત, વિકસિત ભારત થીમ હેઠળ ચાલે છે.

આ અભિયાન પાંચ જાહેર કરાયેલા આધારસ્તંભો પર આધારિત છે:

  • સ્વચ્છતા લક્ષ્ય એકમોનું પરિવર્તન અને સ્વચ્છ જાહેર સ્થળો
  • સ્વચ્છ પાઠશાળા: યુવા ફોર સ્વચ્છતા — શાળાઓ, કૉલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ અભિયાનનાં કેન્દ્રો તરીકે
  • સફાઈ મિત્ર સુરક્ષા એવમ્ સન્માન શિબિર — સ્વચ્છતા કર્મીઓની સલામતી અને ગરિમા
  • સ્વચ્છતા માટે જન ભાગીદારી — લોકભાગીદારી
  • સ્વચ્છતા સે સમૃદ્ધિ — સ્વચ્છતાને આજીવિકા સાથે જોડવી

અભિયાન દરમિયાનના વિશેષ દિવસોમાં 27 સપ્ટેમ્બરનો વિશ્વ પ્રવાસન દિવસ, જે પ્રવાસન અને યાત્રાધામો તથા જાહેર શૌચાલયો પર કેન્દ્રિત છે, અને 1 ઑક્ટોબરે દેશવ્યાપી સ્વૈચ્છિક સ્વચ્છતા ઝુંબેશનો સમાવેશ થાય છે.

આરોગ્ય પરિણામો વિશે ગ્રામીણ સ્વચ્છતા કાર્યક્રમોને ઘણી વાર ઝાડા-જન્ય રોગો, બાળકોમાં કુંઠિત વૃદ્ધિ અને સંબંધિત આરોગ્ય બોજમાં ઘટાડાનું શ્રેય આપવામાં આવે છે. આવી અસરો સ્થાપિત કરવા માટે રોગચાળાશાસ્ત્રીય પુરાવા જરૂરી છે, અને મિશનના આ તબક્કાને આભારી હોય તેવો કોઈ ચકાસાયેલ સરકારી અંદાજ અહીં રજૂ કરાયો નથી. આ પાનું નોંધાયેલું કવરેજ અને કાર્યક્રમની રચના રજૂ કરે છે; તે આરોગ્ય પરિણામો અંગે કોઈ દાવો કરતું નથી.

સ્રોતો અને સંદર્ભો

  1. પત્ર સૂચના કાર્યાલય, જળ શક્તિ મંત્રાલય, PIB રિલીઝ ID 2226999, 12 ફેબ્રુઆરી 2026 — સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ)નો બીજો તબક્કો, 10 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીના રાજ્યવાર પરિશિષ્ટ સાથે, લોકસભા અતારાંકિત પ્રશ્ન 2076નો ઉત્તર — pib.gov.in
  2. પેયજળ અને સ્વચ્છતા વિભાગ, સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ) — swachhbharatmission.ddws.gov.in
  3. 15 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ સ્વચ્છ સેવા આકલનના પ્રારંભ અને 17 સપ્ટેમ્બર 2026થી સ્વચ્છતા હી સેવા 2026 અંગેની સરકારી જાહેરાતો
  4. SBM(G) સંકલિત વ્યવસ્થાપન માહિતી પ્રણાલી, ઉપર રજૂ કરાયેલા રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશવાર આંકડાનો સ્રોત

છેલ્લે અપડેટ: સપ્ટેમ્બર 2026 · કવરેજના આંકડા 10 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીના