સંદર્ભ સંગ્રહ
જાહેર
મુદ્દાઓ
જળ શક્તિ મંત્રાલયના કાર્યક્ષેત્રમાં આવતા નીતિ વિષયો — દરેક વિષયની પૃષ્ઠભૂમિ, તેને લાગુ પડતું માળખું, છેલ્લા અહેવાલ મુજબની સ્થિતિ અને વધુ વિગતો ક્યાં વાંચી શકાય તે સાથે.
- વિષયો
- અગિયાર વિષયો
- આધાર
- ભારત સરકારના સ્રોતો, ઉપયોગના સમયની તારીખ સાથે
- વ્યાપ
- મંત્રાલયના કાર્યક્ષેત્રના વિષયો અને તેને સંલગ્ન પ્રશ્નો
વિષય મુજબ ફિલ્ટર કરો
ગ્રામીણ પાઇપલાઇન દ્વારા પાણી પુરવઠો
પૃષ્ઠભૂમિ. 2019 સુધી ભારતના ગ્રામીણ જળ કાર્યક્રમો ગામમાં પાણીનો સ્રોત છે કે નહીં તેના આધારે વ્યાપ માપતા હતા; 2019માં માપનનો એકમ બદલીને ઘર કરવામાં આવ્યો.
માળખું. જળ જીવન મિશન, જેને 10 માર્ચ 2026ના કેબિનેટ નિર્ણયથી સેવા-પ્રદાનના આધાર અને ડિસેમ્બર 2028ના લક્ષ્ય સાથે JJM 2.0 તરીકે પુનર્ગઠિત કરવામાં આવ્યું.
અહેવાલ મુજબ. 31 માર્ચ 2026 સુધીના અહેવાલ મુજબ આશરે 19.36 કરોડ ગ્રામીણ ઘરોમાંથી લગભગ 15.83 કરોડ ઘરોમાં નળથી પાણી પુરવઠો.
સ્વચ્છતાગ્રામીણ સ્વચ્છતા અને કચરા વ્યવસ્થાપન
પૃષ્ઠભૂમિ. ખુલ્લામાં શૌચ નાબૂદ કરવો એ પ્રથમ તબક્કાનો ઉદ્દેશ હતો; ગામ પોતાના ઘન અને પ્રવાહી કચરાનું વ્યવસ્થાપન કેવી રીતે કરે છે તે બીજા તબક્કાનો ઉદ્દેશ છે.
માળખું. સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ) તબક્કો II, 2020–21થી 2026–27, ODF પ્લસ (મોડેલ) ધોરણ પર આધારિત.
અહેવાલ મુજબ. 10 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 5,86,944 ગામોમાંથી 4,96,180 ગામો ODF પ્લસ (મોડેલ) જાહેર; રાજ્યો વચ્ચે મોટો તફાવત.
ભૂગર્ભ જળજલભરનો ઘટાડો અને આકલન
પૃષ્ઠભૂમિ. ભારતની મોટા ભાગની સિંચાઈ અને ગ્રામીણ પીવાનું પાણી ભૂગર્ભ જળ પર નિર્ભર છે, જેનું દર વર્ષે બ્લોકવાર આકલન કરવામાં આવે છે.
માળખું. ગતિશીલ ભૂગર્ભ જળ સંસાધન આકલન; NAQUIM જલભર મેપિંગ; 24 સપ્ટેમ્બર 2020ની માર્ગદર્શિકા હેઠળ કેન્દ્રીય ભૂગર્ભ જળ સત્તામંડળનું નિયમન.
અહેવાલ મુજબ. 2025 માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉપાડનું પ્રમાણ 60.63 ટકા; 10.8 ટકા આકલન એકમો અતિશોષિત, જે 2017માં 17.2 ટકા હતા.
સંરક્ષણરિચાર્જ અને વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ
પૃષ્ઠભૂમિ. વાર્ષિક વરસાદનો મોટો ભાગ આશરે સો દિવસમાં પડે છે. તેથી સંરક્ષણ નીતિ ઉપયોગ પર નિયંત્રણને બદલે પાણી રોકવા અને રિચાર્જ પર કેન્દ્રિત છે.
માળખું. 2019થી જળ શક્તિ અભિયાન; 2021થી કેચ ધ રેઇન; 1 જૂન 2026ના રોજ બંનેને જળ સંચય જન ભાગીદારી: કેચ ધ રેઇન તરીકે એકીકૃત કરવામાં આવ્યા.
અહેવાલ મુજબ. અટલ ભૂજળ યોજના હેઠળ 83,000થી વધુ માળખાં; આશરે 69,000 અમૃત સરોવરોનું નિર્માણ અથવા પુનરુદ્ધાર.
નદીઓનદી પ્રદૂષણ અને પુનરુદ્ધાર
પૃષ્ઠભૂમિ. નદીઓ રાજ્યોની સરહદો પાર કરે છે, તેથી તેમનું વ્યવસ્થાપન કોઈ એક વહીવટીતંત્રને બદલે રાષ્ટ્રીય મિશનો અને વૈધાનિક સત્તામંડળો હસ્તક છે.
માળખું. નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ, જેનો અમલ જૂન 2014થી રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશન દ્વારા થાય છે.
અહેવાલ મુજબ. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 524 મંજૂર પ્રોજેક્ટમાંથી 355 પૂર્ણ; પાંચ વર્ષમાં 3,200 MLD શુદ્ધિકરણ ક્ષમતા ઉમેરાઈ.
પરિસ્થિતિકીનદીની જૈવવિવિધતા
પૃષ્ઠભૂમિ. નદીનું સ્વાસ્થ્ય તેમાં શું ઓગળેલું છે તેનાથી તેમ જ તેમાં શું વસે છે તેનાથી પણ માપવામાં આવે છે. ડોલ્ફિન, ઘડિયાલ અને મીઠા પાણીના કાચબા ગંગા પ્રણાલી માટે સૂચક પ્રજાતિઓ છે.
માળખું. નમામિ ગંગે હેઠળ ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાન અને રાજ્યોના વન વિભાગોના સહયોગથી પ્રજાતિ પુનઃસ્થાપન.
અહેવાલ મુજબ. 8,507 કિમીમાં થયેલા સર્વેક્ષણો મુજબ દેશભરમાં ગંગા ડોલ્ફિનની વસ્તી 6,324; 22 નદીઓમાં 3,037 ઘડિયાલ નોંધાયા.
કૃષિસિંચાઈની માંગ અને કાર્યક્ષમતા
પૃષ્ઠભૂમિ. પાણીના વપરાશમાં સિંચાઈનો હિસ્સો સૌથી વધુ છે, તેથી ભૂગર્ભ જળના ઉપાડ પર જળ નિયમન કરતાં પાકની પસંદગી, કૃષિ પંપ માટેના વીજ દર અને ખરીદી નીતિની અસર વધુ થાય છે.
માળખું. સૂક્ષ્મ સિંચાઈ અને કાર્યક્ષમ પાણી વપરાશને સંરક્ષણનાં પગલાં તરીકે ગણવામાં આવે છે; અટલ ભૂજળ યોજના સામુદાયિક વ્યવસ્થાપનને સિંચાઈ પદ્ધતિઓ સાથે જોડે છે.
અહેવાલ મુજબ. અટલ ભૂજળ યોજના હેઠળ 9 લાખ હેક્ટરથી વધુ વિસ્તાર કાર્યક્ષમ સિંચાઈ પદ્ધતિઓ હેઠળ આવરી લેવાયો.
જાહેર આરોગ્યપાણીની ગુણવત્તા અને દૂષણ
પૃષ્ઠભૂમિ. ફ્લોરાઇડ, આર્સેનિક, લોહતત્ત્વ, નાઇટ્રેટ, ખારાશ અને જીવાણુજન્ય દૂષણને કારણે પાણી ભૌતિક રીતે ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં પણ ઉપયોગલાયક રહેતું નથી.
માળખું. રાજ્ય, જિલ્લા અને બ્લોક સ્તરની પ્રયોગશાળાઓ દ્વારા પરીક્ષણ, તથા ફિલ્ડ ટેસ્ટિંગ કિટ દ્વારા ગ્રામ્ય સ્તરે દેખરેખ.
નોંધ. ચકાસાયેલા રોગચાળાશાસ્ત્રીય પુરાવાના અભાવમાં આ વેબસાઇટ આરોગ્ય સંબંધી પરિણામોને પાણી કે સ્વચ્છતા કાર્યક્રમોને આભારી ગણાવતી નથી.
ટેક્નોલોજીડિજિટલ મોનિટરિંગ અને અસ્કયામત રજિસ્ટર
પૃષ્ઠભૂમિ. 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ફેલાયેલા કાર્યક્રમનું સંચાલન કાગળ પરના અહેવાલોથી થઈ શકે નહીં; કેન્દ્રીય દેખરેખ મશીન-વાંચી શકાય તેવા રિપોર્ટિંગ પર નિર્ભર છે.
માળખું. સુજલામ ભારત દરેક ગામને એક વિશિષ્ટ સેવા-ક્ષેત્ર ઓળખકર્તા આપે છે અને સ્રોતથી નળ સુધીના પુરવઠાનું મેપિંગ કરે છે; ભંડોળની ફાળવણી અસ્કયામત રજિસ્ટર સામેની ચકાસણી સાથે જોડાયેલી છે.
અહેવાલ મુજબ. 31 માર્ચ 2026 સુધીમાં 1,77,156 સેવા-ક્ષેત્ર ID બનાવાયા, જે 1,13,849 યોજના ID સાથે જોડાયેલા છે.
શાસનકેન્દ્ર અને રાજ્યની જવાબદારી
પૃષ્ઠભૂમિ. બંધારણ મુજબ પાણી રાજ્યનો વિષય છે. કેન્દ્ર ભંડોળ આપે છે, ધોરણો નક્કી કરે છે અને દેખરેખ રાખે છે; રાજ્યો નિર્માણ કરે છે, માલિકી ધરાવે છે અને સંચાલન કરે છે.
માળખું. આંતરરાજ્ય નદીઓ માટે સંઘ યાદીની એન્ટ્રી 56; પાણી પુરવઠો, સિંચાઈ અને ગટર-નિકાલ માટે રાજ્ય યાદીની એન્ટ્રી 17. કેન્દ્રીય સહાય હવે રાજ્યો સાથેના સુધારા-આધારિત કરારો દ્વારા મળે છે.
પરિણામ. આ વેબસાઇટ પરનો દરેક રાષ્ટ્રીય આંકડો વ્યક્તિગત રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના વહીવટીતંત્રોએ રજૂ કરેલા અહેવાલોનો સરવાળો છે.
ભાગીદારીસામુદાયિક સંસ્થાઓ
પૃષ્ઠભૂમિ. સ્થાનિક માલિકી વિના ગામને સોંપાયેલી માળખાગત સુવિધા ભાગ્યે જ તેના પ્રથમ ભંગાણ પછી ટકી રહે છે; કાર્યક્રમોની સામુદાયિક રચના પાછળ આ જ જાહેર કરાયેલો તર્ક છે.
માળખું. ગ્રામ પંચાયતો અને ગ્રામ પાણી અને સ્વચ્છતા સમિતિઓ — જળ અર્પણ હસ્તાંતરણ, જળ સેવા આકલન અને સ્વચ્છ સેવા આકલન મૂલ્યાંકન તથા ત્રિસ્તરીય જળ ઉત્સવ અભિયાન દ્વારા.
અનુત્તરિત પ્રશ્ન. આ પ્રકારની ભાગીદારીથી લાંબા ગાળાની જાળવણી સુનિશ્ચિત થાય છે કે નહીં, તે સ્થાપિત કરવા સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન જરૂરી રહેશે.
આ ફિલ્ટર સાથે કોઈ વિષય મેળ ખાતો નથી.
સ્રોતો અને સંદર્ભો
- પત્ર સૂચના કાર્યાલય (PIB), જળ શક્તિ મંત્રાલય, રિલીઝ ID 2247224, 31 માર્ચ 2026 — pib.gov.in
- પત્ર સૂચના કાર્યાલય (PIB), જળ શક્તિ મંત્રાલય, રિલીઝ ID 2220203, 29 જાન્યુઆરી 2026 — pib.gov.in
- પત્ર સૂચના કાર્યાલય (PIB), જળ શક્તિ મંત્રાલય, રિલીઝ ID 2226999, 12 ફેબ્રુઆરી 2026 — pib.gov.in
- પત્ર સૂચના કાર્યાલય (PIB), જળ શક્તિ મંત્રાલય, રિલીઝ ID 2244007, 23 માર્ચ 2026 — pib.gov.in
- ઉપરની દરેક એન્ટ્રી આ વેબસાઇટના સંદર્ભ પૃષ્ઠ સાથે જોડાયેલી છે, જ્યાં વિષય તેના પોતાના સ્રોતો સાથે વિગતવાર રજૂ કરાયો છે.
છેલ્લે અપડેટ: સપ્ટેમ્બર 2026