જળ જીવન
મિશન

હર ઘર જળ

હર ઘર જળ — દરેક ઘરમાં પાણી — એ મિશન સાથે જોડાયેલી પ્રમાણન વિભાવના છે. કોઈ વહીવટી એકમના દરેક પરિવારને નળથી પાણી પુરવઠો પૂરો પાડવામાં આવે ત્યારે તે એકમને હર ઘર જળ જાહેર કરવામાં આવે છે. 2026 સુધી આ જાહેરાત મૂળભૂત રીતે જોડાણો પૂરાં પાડવા પર આધારિત હતી.

પુનર્ગઠિત મિશન હેઠળ કસોટી વધુ કડક છે. રાજ્ય અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની સરકારે ગામની અંદર સંચાલન અને જાળવણીની પૂરતી વ્યવસ્થા સ્થાપી છે તેની પુષ્ટિ થયા પછી જ કોઈ ગ્રામ પંચાયતને હર ઘર જળ જાહેર કરવાની રહે છે. શબ્દોમાં આ ફેરફાર નાનો છે, પણ અસરમાં નોંધપાત્ર છે: તે પ્રમાણપત્રને બાંધકામની ક્ષણથી ખસેડીને એ ક્ષણ સુધી લઈ જાય છે જ્યારે ગામ વાજબી રીતે વ્યવસ્થાને ચાલુ રાખી શકે.

માળખાગત સુવિધા અને સ્રોતનું ટકાઉપણું

ગ્રામીણ પાઇપ દ્વારા પાણી પુરવઠા યોજનામાં એક સ્રોત — બોરવેલ, સપાટી પરના જળાશયમાંથી ઇનટેક અથવા મોટી વ્યવસ્થામાંથી બલ્ક ટ્રાન્સમિશન લાઇન — ઉપરાંત શુદ્ધિકરણ, સંગ્રહ, ગામની અંદરનું વિતરણ નેટવર્ક અને દરેક ઘર સુધીનું જોડાણ હોય છે. યોજનાઓએ કેન્દ્રીય જાહેર આરોગ્ય અને પર્યાવરણ ઇજનેરી સંગઠન દ્વારા જારી કરાયેલાં ડિઝાઇન ધોરણોનું પાલન કરવું પડે છે, અને પુનર્ગઠિત મિશન હેઠળ ભંડોળ છૂટું થાય તે પહેલાં આ પાલનનું પ્રમાણન રાજ્ય સરકારે કરવાનું હોય છે, સાથે રાષ્ટ્રીય જળ જીવન મિશન તકનીકી એડવાઇઝરી જારી કરે છે.

સ્રોતના ટકાઉપણાને અલગ પ્રવૃત્તિ નહીં, પણ યોજનાના ભાગ તરીકે ગણવામાં આવે છે. રિચાર્જ માળખાં, ગ્રે વોટર વ્યવસ્થાપન અને વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ ગામના આયોજનમાં સમાવાયેલાં છે, અને સંરક્ષણના પ્રયાસો માટે પ્રાથમિકતા ધરાવતા વિસ્તારોની પસંદગી કેન્દ્રીય ભૂગર્ભ જળ બોર્ડના તાલુકા સ્તરના વાર્ષિક આકલનના આધારે થાય છે. સંરક્ષણ કાર્યક્રમો →

પાણીની ગુણવત્તા

જથ્થો અને ગુણવત્તા અલગ સમસ્યાઓ છે, અને ભારતના કેટલાક ભાગોમાં ગુણવત્તાની સમસ્યા વધુ મુશ્કેલ છે: ફ્લોરાઇડ, આર્સેનિક, આયર્ન, ખારાશ અને જીવાણુજન્ય દૂષણ — દરેકને અલગ શુદ્ધિકરણ અને અલગ દેખરેખની જરૂર પડે છે.

મિશનનો પ્રતિભાવ બે સ્તરે કાર્ય કરે છે. રાજ્ય, જિલ્લા અને તાલુકા સ્તરની પાણી પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓના નેટવર્ક દ્વારા પ્રયોગશાળા પરીક્ષણ થાય છે. સમાંતરે, ફિલ્ડ ટેસ્ટિંગ કિટની મદદથી ગામ સ્તરે દેખરેખ રાખવામાં આવે છે; ગામના લોકોને — વ્યવહારમાં ઘણી વાર મહિલાઓને — નિયમિત પરીક્ષણ કરવા અને તેનાં પરિણામો રાષ્ટ્રીય પ્રણાલીમાં નોંધાવવા માટે તાલીમ આપવામાં આવે છે. આશય એ છે કે દૂષણ માત્ર ઔપચારિક નમૂના લેવાતા સ્થળે જ નહીં, પણ જ્યાં પાણી વપરાય છે ત્યાં જ પકડાય.