જળ શક્તિ મંત્રાલય

01

મંત્રાલય શા માટે

મે 2019 પહેલાં ભારત સરકારમાં પાણી સંબંધિત જવાબદારી બે મંત્રાલયો વચ્ચે વહેંચાયેલી હતી. જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ મંત્રાલય પાસે સિંચાઈ, નદી બેસિન, ભૂગર્ભ જળ વિજ્ઞાન અને ગંગા કાર્યક્રમ હતાં. અલગ પેયજળ અને સ્વચ્છતા મંત્રાલય પાસે ગ્રામીણ પાણી પુરવઠો અને સ્વચ્છતા મિશન હતાં.

આ વિભાજન પાછળ એક વહીવટી તર્ક હતો — એક મંત્રાલય સંસાધન સંભાળતું હતું અને બીજું સેવા — પરંતુ તેનાથી એક માળખાગત સમસ્યા ઊભી થઈ. બંને મંત્રાલયો એક જ જલભર અને એક જ નદીઓ પર, ઘણી વાર એક જ ગામોમાં કામ કરતાં હતાં, અને સેવા સંભાળતા મંત્રાલયને એ સંસાધન પર કોઈ અધિકાર નહોતો, જેના પર તેનો આખો કાર્યક્રમ આધારિત હતો. ગ્રામીણ પાઇપલાઇન પાણી યોજના એટલી જ ટકાઉ હોય છે જેટલો તેનો જળસ્રોત; અને જળસ્રોત એટલો જ સ્વચ્છ હોય છે જેટલી તેની આસપાસની સ્વચ્છતા.

પુરવઠો, ટકાઉપણું અને સ્વચ્છતાનું આયોજન સાથે મળીને થાય તે માટે આ બંનેનું વિલીનીકરણ કરીને જળ શક્તિ મંત્રાલયની રચના કરવામાં આવી. જળ શક્તિ શબ્દનો આશરે અર્થ છે પાણીની શક્તિ અથવા પાણીનું બળ; વિલીનીકરણનો સંસ્થાકીય હેતુ સંસાધન અને સેવા બંનેને જવાબદારીની એક જ કડી હેઠળ મૂકવાનો હતો.

વ્યાપ વિશે એક નોંધ

સંયુક્ત મંત્રાલય આશરે 19.36 કરોડ ગ્રામીણ પરિવારોના પીવાના પાણીના પુરવઠા, લગભગ 5.87 લાખ ગામોની સ્વચ્છતા સ્થિતિ અને દેશના તમામ બ્લોક તથા તાલુકાઓમાં ભૂગર્ભ જળના આકલન માટે જવાબદાર છે — સાથે જ તે ગંગા બેસિન માટેનો રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ ચલાવે છે અને ભારતની આંતરરાજ્ય નદીઓનું સંચાલન કરતી વૈધાનિક સંસ્થાઓનો વહીવટ પણ કરે છે.

02

સંસ્થાકીય માળખું

એક કેબિનેટ મંત્રી, બે રાજ્ય મંત્રીઓ, બે વિભાગો — દરેકના વડા એક સચિવ — અને તેમની હેઠળ તકનીકી આયોગો, મિશનો, સંશોધન કેન્દ્રો તથા વૈધાનિક નદી સંસ્થાઓ.

ભારત સરકાર

રચના મે 2019 · કેબિનેટ મંત્રી અને બે રાજ્ય મંત્રીઓ

વિભાગ I

જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ

કેન્દ્રીય જળ આયોગસપાટી પરનું પાણી, જળવિજ્ઞાન, બંધ સુરક્ષા અને પૂરની આગાહી
કેન્દ્રીય ભૂગર્ભ જળ બોર્ડજલભર નકશાંકન, દેખરેખ અને ભૂગર્ભ જળનું વાર્ષિક આકલન
રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશનનમામિ ગંગે કાર્યક્રમનો અમલ કરે છે
રાષ્ટ્રીય જળ વિકાસ એજન્સીઆંતર-બેસિન જળ સ્થળાંતર અને જળ વિકાસ અંગેના અભ્યાસ
રાષ્ટ્રીય જળ માહિતીવિજ્ઞાન કેન્દ્રરાષ્ટ્રીય જળ સંસાધન ડેટા ભંડાર
રાષ્ટ્રીય નદી સંરક્ષણ નિદેશાલયગંગા બેસિન સિવાયની નદીઓનું સંરક્ષણ
સંશોધન સંસ્થાઓરાષ્ટ્રીય જળવિજ્ઞાન સંસ્થા; કેન્દ્રીય જળ અને વિદ્યુત સંશોધન કેન્દ્ર; કેન્દ્રીય માટી અને સામગ્રી સંશોધન કેન્દ્ર; NERIWALM
જાહેર ક્ષેત્રનાં સાહસોWAPCOS લિમિટેડ; નેશનલ પ્રોજેક્ટ્સ કન્સ્ટ્રક્શન કોર્પોરેશન
વૈધાનિક નદી સંસ્થાઓનર્મદા નિયંત્રણ સત્તામંડળ; બ્રહ્મપુત્રા બોર્ડ; અપર યમુના નદી બોર્ડ; કૃષ્ણા નદી વ્યવસ્થાપન બોર્ડ; કાવેરી જળ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળ; ફરક્કા બેરેજ પ્રોજેક્ટ

વિભાગ II

પેયજળ અને સ્વચ્છતા

રાષ્ટ્રીય જળ જીવન મિશનગ્રામીણ વિસ્તારોમાં નળ દ્વારા પીવાના પાણીનો પુરવઠો, જળ જીવન મિશન 2.0 સહિત
સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ)ગ્રામીણ સ્વચ્છતા, કચરા વ્યવસ્થાપન અને ODF પ્લસ
પાણીની ગુણવત્તાનું માળખુંપરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓ, ગ્રામ્ય સ્તરે દેખરેખ અને ક્ષેત્રીય પરીક્ષણ કિટ
રાષ્ટ્રીય દેખરેખ પ્રણાલીઓવ્યવસ્થાપન માહિતી પ્રણાલીઓ, જેના દ્વારા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અહેવાલ આપે છે
ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી રાષ્ટ્રીય જળ અને સ્વચ્છતા સંસ્થાતાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણ

સંસ્થાઓની આ યાદી મંત્રાલયના પોતાના પ્રકાશિત માળખાના આધારે તૈયાર કરવામાં આવી છે. વાંચવામાં સરળતા રહે તે માટે સંસ્થાઓને ઔપચારિક વહીવટી શ્રેણી મુજબ નહીં, પરંતુ કાર્ય મુજબ જૂથબદ્ધ કરવામાં આવી છે.

જળ શક્તિ મંત્રાલયમાં એક મુલાકાતી પાસેથી પુષ્પગુચ્છ સ્વીકારતા સી. આર. પાટીલ; પાછળ મંત્રાલયનું નામપાટિયું અને રાષ્ટ્રધ્વજ. — જળ શક્તિ મંત્રાલય, નવી દિલ્હી ખાતે.

19.36કરોડ

પીવાના પાણીના કાર્યક્ષેત્રમાં ગ્રામીણ પરિવારો

5.87લાખ

ગ્રામીણ સ્વચ્છતાના કાર્યક્ષેત્રમાં ગામો

03

ગ્રામીણ પીવાનું પાણી

ઑગસ્ટ 2019માં શરૂ કરાયેલું જળ જીવન મિશન મંત્રાલયનો સૌથી મોટો સેવા કાર્યક્રમ છે: દરેક ગ્રામીણ ઘરને નિર્ધારિત ગુણવત્તાવાળું પાણી પૂરતા પ્રમાણમાં અને નિયમિત રીતે પહોંચાડતું કાર્યાત્મક ઘરગથ્થુ નળ જોડાણ. મિશનની શરૂઆતમાં 3.23 કરોડ ગ્રામીણ પરિવારો — 16.7 ટકા — પાસે નળ જોડાણ હોવાનું નોંધાયું હતું. 31 માર્ચ 2026 સુધીના અહેવાલ મુજબ, આશરે 19.36 કરોડમાંથી લગભગ 15.83 કરોડ પરિવારો પાસે નળ જોડાણ હતું.

કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે 10 માર્ચ 2026ના રોજ મંજૂર કરેલું પુનર્ગઠિત જળ જીવન મિશન 2.0 કાર્યક્રમનો આધાર માળખાગત સુવિધાઓથી બદલીને સેવા વિતરણ પર મૂકે છે, અને ગ્રામ પંચાયતની હર ઘર જળ ઘોષણાને ગામમાં સંચાલન અને જાળવણીની કાર્યરત વ્યવસ્થા હોવાની શરત સાથે જોડે છે. સંપૂર્ણ સંદર્ભ →

04

જળ સંસાધનો અને નદીઓ

સંસાધનની બાજુએ, મંત્રાલય પાસે સિંચાઈ અને જળ સંસાધન વિકાસ, પૂર વ્યવસ્થાપન, તેમજ આંતરરાજ્ય નદીઓના નિયમન અને વિકાસની જવાબદારી છે. ભારતની મુખ્ય નદીઓ રાજ્યોની સરહદો પાર કરે છે, તેથી તેમનું વ્યવસ્થાપન રાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓને સોંપાયેલું છે — જળવિજ્ઞાન અને બંધ સુરક્ષા માટે કેન્દ્રીય જળ આયોગ, બેસિન અભ્યાસ માટે રાષ્ટ્રીય જળ વિકાસ એજન્સી, અને જે નદી પ્રણાલીઓમાં રાજ્યો વચ્ચે પાણીની ફાળવણી ચુકાદા કે કરાર દ્વારા નક્કી થાય છે તેમના માટે વૈધાનિક સત્તામંડળો.

2014થી રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશન દ્વારા અમલમાં મુકાતો નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ નદી સંબંધિત કાર્યક્રમોમાં સૌથી મોટો છે. સંપૂર્ણ સંદર્ભ →

05

ભૂગર્ભ જળ વિજ્ઞાન

કેન્દ્રીય ભૂગર્ભ જળ બોર્ડ દર વર્ષે રાજ્ય સરકારો સાથે સંકલનમાં, બ્લોકવાર ગતિશીલ ભૂગર્ભ જળ સંસાધન આકલન કરે છે. 2025 માટે તેણે વાર્ષિક રિચાર્જ 448.52 અબજ ઘન મીટર, વાર્ષિક ઉપાડી શકાય તેવાં સંસાધનો 407.75 BCM અને વાર્ષિક ઉપાડ 247.22 BCM આંક્યાં — એટલે કે ઉપાડનું રાષ્ટ્રીય સ્તર 60.63 ટકા.

આ આકલન માત્ર શૈક્ષણિક કવાયત નથી. કયા બ્લોક સુરક્ષિત, અર્ધ-ગંભીર, ગંભીર કે અતિ-શોષિત તરીકે વર્ગીકૃત થાય તે તેના પરથી નક્કી થાય છે, અને તેના આધારે જ નક્કી થાય છે કે સંરક્ષણ માટેનું ભંડોળ ક્યાં કેન્દ્રિત થશે અને કેન્દ્રીય ભૂગર્ભ જળ સત્તામંડળના ઉપાડ સંબંધી નિયમો ક્યાં સૌથી કડક રીતે લાગુ પડશે. સંપૂર્ણ સંદર્ભ →

06

સ્વચ્છતા

સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ)નો બીજો તબક્કો 2020–21થી 2026–27 સુધી ચાલે છે. તેનો ઉદ્દેશ ODF પ્લસ ગામ છે: એવું ગામ જે ખુલ્લામાં શૌચમુક્ત સ્થિતિ જાળવી રાખે અને જ્યાં ઘન તથા પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપનની વ્યવસ્થા હોય. રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ 10 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધી આપેલા અહેવાલ મુજબ, 5,86,944 ગામોમાંથી 4,96,180 ગામો ODF પ્લસ (મોડેલ) જાહેર થઈ ચૂક્યાં હતાં. સંપૂર્ણ સંદર્ભ →

07

ટેકનોલોજી અને દેખરેખ

36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ચાલતા કાર્યક્રમનું સંચાલન કાગળ પર રજૂ થતાં પત્રકોથી થઈ શકે નહીં. તેના ઉકેલ રૂપે મંત્રાલયે એવી રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ પ્રણાલીઓ વિકસાવી છે, જેમાં રાજ્યો અહેવાલ નોંધે છે અને જેની કેન્દ્રીય સ્તરે ચકાસણી કરી શકાય છે.

જળ જીવન મિશન 2.0 હેઠળ આ વ્યવસ્થા સુજલામ ભારત રૂપે છે — એક સમાન રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ માળખું, જેમાં દરેક ગામને અનન્ય સુજલ ગામ અથવા સેવા-ક્ષેત્ર ઓળખકર્તા આપવામાં આવે છે, જેથી પીવાના પાણીની પ્રણાલીનું સ્રોતથી નળ સુધી નકશાંકન અને ટ્રેકિંગ થઈ શકે. 31 માર્ચ 2026 સુધીમાં 1,77,156 સેવા-ક્ષેત્ર ઓળખકર્તા જનરેટ થયા હતા, જે 1,13,849 પાણી પુરવઠા યોજના ઓળખકર્તા સાથે જોડાયેલા હતા.

હવે ભંડોળની ફાળવણી આ પ્રણાલી સાથે જોડાયેલી છે. નાણાં છૂટાં થાય તે પહેલાં યોજનાઓની સુજલામ ભારતના GIS-આધારિત અસ્કયામત રજિસ્ટર સામે ખરાઈ થવી, CPHEEO ડિઝાઇન ધોરણોના પાલનનું પ્રમાણપત્ર મળવું અને મેળ ખાતા ખર્ચના હિસાબનો આધાર હોવો જરૂરી છે.

08

સમુદાયની ભાગીદારી

મંત્રાલયના કાર્યક્રમો એ માન્યતા પર આધારિત છે — જેને સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં જન ભાગીદારી, એટલે કે લોકોની સહભાગિતા, તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે — કે માલિકીભાવ વિના ગામને સોંપાયેલી માળખાગત સુવિધા તેના પહેલા ભંગાણ પછી ટકી શકતી નથી.

સંસ્થાકીય રીતે આ કામ ગ્રામ પંચાયતો અને ગ્રામ પાણી અને સ્વચ્છતા સમિતિઓ મારફતે થાય છે, જે આયોજનમાં, જળ અર્પણ પ્રક્રિયા દ્વારા યોજનાઓના કાર્યારંભ અને ઔપચારિક સોંપણીમાં, તેમજ ત્યાર પછીની વસૂલાત અને જાળવણીમાં સામેલ હોય છે. સેવા વિતરણ અંગે નાગરિકોના પ્રતિભાવ ગ્રામ પંચાયત સ્તરે જળ સેવા આકલન દ્વારા મેળવવામાં આવે છે અને મેરી પંચાયત એપ્લિકેશન મારફતે દર્શાવવામાં આવે છે; સ્વચ્છતા ક્ષેત્રે તેનું સમકક્ષ, સ્વચ્છ સેવા આકલન, 15 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ શરૂ કરાયું હતું.

વાર્ષિક જળ ઉત્સવ ત્રિ-સ્તરીય અભિયાન તરીકે યોજાય છે — રાષ્ટ્રીય સ્તરે જળ મહોત્સવ, રાજ્ય સ્તરે રાજ્ય જળ ઉત્સવ અથવા નદી ઉત્સવ, અને ગ્રામ પંચાયત સ્તરે લોક જળ ઉત્સવ — જેનો હેતુ જાળવણી અને સમીક્ષાને પાણીના સ્થાનિક સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વ સાથે જોડવાનો છે.

09

રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો

મંત્રાલય દ્વારા સંચાલિત મુખ્ય કાર્યક્રમો, જવાબદાર વિભાગ અને આ વેબસાઇટ પરના સંદર્ભ પાના સાથે.

જળ શક્તિ મંત્રાલય દ્વારા સંચાલિત કાર્યક્રમો
કાર્યક્રમ	વિભાગ	સમયગાળો	સંદર્ભ
જળ જીવન મિશન — હર ઘર જળ	પેયજળ અને સ્વચ્છતા	ઑગસ્ટ 2019થી; JJM 2.0 માર્ચ 2026થી	ખોલો
સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ) તબક્કો II	પેયજળ અને સ્વચ્છતા	2020–21થી 2026–27	ખોલો
નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ	જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ	તબક્કો I માર્ચ 2021 સુધી; તબક્કો II માર્ચ 2026 સુધી	ખોલો
જળ શક્તિ અભિયાન: કેચ ધ રેઇન	જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ	2019થી દર વર્ષે; જૂન 2026થી JSJB: CTR તરીકે	ખોલો
અટલ ભૂજળ યોજના	જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ	7 રાજ્યોના 80 જિલ્લાઓમાં અમલી	ખોલો
મિશન અમૃત સરોવર	આંતર-મંત્રાલયી, જળ શક્તિ સાથે	2022થી	ખોલો
ગતિશીલ ભૂગર્ભ જળ સંસાધન આકલન	જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ	વાર્ષિક	ખોલો
રાષ્ટ્રીય જલભર નકશાંકન (NAQUIM)	જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ	તબક્કો 1 પૂર્ણ; NAQUIM 2.0 ચાલુ	ખોલો

સ્રોતો અને સંદર્ભો

જળ શક્તિ મંત્રાલય, ભારત સરકાર — jalshakti.gov.in
જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ વિભાગ — jalshakti-dowr.gov.in
પેયજળ અને સ્વચ્છતા વિભાગ — jalshakti-ddws.gov.in
પત્ર સૂચના કાર્યાલય (PIB), જળ શક્તિ મંત્રાલય, PIB રિલીઝ ID 2247224, 31 માર્ચ 2026, જળ જીવન મિશન 2.0 અંગે — pib.gov.in
પત્ર સૂચના કાર્યાલય (PIB), જળ શક્તિ મંત્રાલય, PIB રિલીઝ ID 2220203, 29 જાન્યુઆરી 2026, ગતિશીલ ભૂગર્ભ જળ સંસાધન આકલન 2025 અંગે — pib.gov.in
પત્ર સૂચના કાર્યાલય (PIB), જળ શક્તિ મંત્રાલય, PIB રિલીઝ ID 2226999, 12 ફેબ્રુઆરી 2026, સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ) તબક્કો II અંગે — pib.gov.in
કેન્દ્રીય ભૂગર્ભ જળ બોર્ડ — cgwb.gov.in
રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશન — nmcg.nic.in

છેલ્લે અપડેટ: સપ્ટેમ્બર 2026

જાહેર રેકોર્ડ

જળ અને શાસન

મતવિસ્તાર અને સંગ્રહ

ભારત સરકારનું
જળ શક્તિ મંત્રાલય

મંત્રાલય શા માટે

વ્યાપ વિશે એક નોંધ

સંસ્થાકીય માળખું