આ પદ, જૂન 2024થી
આ પદમાં ખરેખર શું સમાયેલું છે: બે વિભાગ, એક કેબિનેટ મંત્રી અને બે રાજ્ય મંત્રી, તકનીકી સંસ્થાઓનો એક સમૂહ, અને રાજ્યો સાથે જવાબદારીની બંધારણીય વહેંચણી, જે મંત્રાલય જે કંઈ કરી શકે છે તે બધાને ઘાટ આપે છે.
મંત્રીના કામકાજ અંગેની ઘણી ગેરસમજ બે અલગ બાબતોને એક ગણી લેવાથી ઊભી થાય છે. કેન્દ્રીય મંત્રાલય એક કાયમી સંસ્થા છે: સચિવો, ઇજનેરો, વૈજ્ઞાનિકો, મિશન નિદેશાલયો અને વૈધાનિક બોર્ડ, જેમનું મોટા ભાગનું કામ ખાતું કોની પાસે છે તેનાથી નિરપેક્ષ રીતે ચાલુ રહે છે. મંત્રી એ ચોક્કસ સમયગાળા માટે તેના વડા તરીકે મુકાયેલા રાજકીય પદાધિકારી છે, જેઓ મંત્રાલયની કામગીરી માટે સંસદને જવાબદાર હોય છે.
આ વેબસાઇટ આ બંને બાબતોને અલગ રાખે છે. જ્યાં કોઈ કાર્યક્રમનો આંકડો રજૂ થયો હોય, ત્યાં તે આંકડો જાહેર કરનાર વિભાગના નામે અને તારીખ સાથે દર્શાવાયો છે. જ્યાં મંત્રીએ જાતે કોઈ બેઠકનું અધ્યક્ષપદ સંભાળ્યું હોય, કોઈ કાર્યક્રમનો પ્રારંભ કર્યો હોય કે ગૃહમાં કોઈ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપ્યો હોય, ત્યાં તેને તેમના કાર્ય તરીકે, તેની નોંધ આપતી રિલીઝ સાથે, નોંધવામાં આવ્યું છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં કાર્યરત કરાયેલો ગટર શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ કોઈ કેન્દ્રીય મંત્રીની વ્યક્તિગત સિદ્ધિ નથી, અને અહીં તેને એ રીતે વર્ણવવામાં આવ્યો નથી.
નીતિની દિશા નક્કી કરે છે અને તેનો બચાવ કરે છે. મંત્રાલય વતી સંસદનાં બંને ગૃહોને જવાબ આપે છે. રાજકીય સ્તર માટે અનામત નિર્ણયો લે છે. રાજ્યો સાથેની રાષ્ટ્રીય સમીક્ષા બેઠકોનું અધ્યક્ષપદ સંભાળે છે. કાર્યક્રમો અને માર્ગદર્શિકાઓનો પ્રારંભ કરે છે અને તેને જાહેર કરે છે. મંત્રાલયની અનુદાન માગણીઓ અને તેના કાયદાઓ સંસદમાંથી પસાર કરાવવાની જવાબદારી સંભાળે છે.
યોજનાઓની રચના અને મૂલ્યાંકન કરે છે. જળવિજ્ઞાન અને ભૂગર્ભ જળ સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક કાર્ય કરે છે. તકનીકી ધોરણો અને સલાહસૂચનો જારી કરે છે. રાષ્ટ્રીય દેખરેખ પ્રણાલીઓનું સંચાલન કરે છે. ભંડોળ છૂટું કરે છે અને તેનો હિસાબ મેળવે છે. નદી સત્તામંડળો, આયોગો અને સંશોધન મથકોનું સંચાલન કરે છે.
પાણી અને સ્વચ્છતા રાજ્યના વિષયો છે. રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો પોતાના જાહેર આરોગ્ય ઇજનેરી અથવા ગ્રામીણ પાણી પુરવઠા વિભાગો અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ મારફતે યોજનાઓનું આયોજન કરે છે, ટેન્ડર બહાર પાડે છે, તેનું નિર્માણ કરે છે, તેની માલિકી ધરાવે છે તથા તેનું સંચાલન અને જાળવણી કરે છે.
ગ્રામ પંચાયતો અને ગ્રામ પાણી અને સ્વચ્છતા સમિતિઓ સંચાલન, જાળવણી, પાણીવેરાની વસૂલાત અને દેખરેખની સ્થાનિક જવાબદારી સંભાળે છે — આ એ સ્તર છે જ્યાં યોજના કાં તો ચાલુ રહે છે અથવા ચૂપચાપ બંધ પડી જાય છે.
જળ શક્તિ મંત્રાલયની રચના મે 2019માં બે મંત્રાલયોના વિલીનીકરણથી થઈ હતી. તેના દરેક વિભાગના પોતાના સચિવ અને પોતાની અનુદાન માગણી છે; બંને એક જ કેબિનેટ મંત્રીને જવાબદાર છે.
ખાતાની સંસાધન સંબંધિત બાજુ. તેમાં જળ સંસાધનોનો વિકાસ અને વ્યવસ્થાપન, સિંચાઈ, આંતરરાજ્ય નદીઓ અને નદી ખીણ વિકાસ, ભૂગર્ભ જળ વિજ્ઞાન અને નિયમન, પૂર વ્યવસ્થાપન, તેમજ ગંગા અને તેની ઉપનદીઓના સંરક્ષણ અને પુનરુદ્ધારનો સમાવેશ થાય છે.
ખાતાની સેવા સંબંધિત બાજુ. તેમાં ગ્રામીણ પીવાના પાણીનો પુરવઠો અને ગ્રામીણ સ્વચ્છતાનો સમાવેશ થાય છે — એટલે કે વ્યક્તિગત ઘરો સુધી પહોંચતાં બે રાષ્ટ્રીય મિશન — તેમજ તેમને સહાયરૂપ ધોરણો, દેખરેખ પ્રણાલીઓ અને ક્ષમતા નિર્માણનો પણ.
આ મુખ્ય કાર્યક્રમો અને કાર્યો માટે જળ શક્તિ મંત્રી સંસદને જવાબદાર છે. દરેક કાર્યક્રમ આ વેબસાઇટના સંદર્ભ પૃષ્ઠ સાથે જોડાયેલો છે, જ્યાં સ્રોતો સહિત તેની વિગતવાર રજૂઆત છે.
પીવાનું પાણી
ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પાઇપ દ્વારા પીવાના પાણીનો પુરવઠો. 10 માર્ચ 2026ના રોજ કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળની મંજૂરી બાદ તેનું જળ જીવન મિશન 2.0 તરીકે પુનર્ગઠન કરાયું, જેમાં ડિસેમ્બર 2028 સુધીમાં તમામ ગ્રામીણ ઘરોને આવરી લેવાનું જાહેર કરેલું લક્ષ્ય છે.
સ્વચ્છતા
ગ્રામીણ સ્વચ્છતા. તેનો બીજો તબક્કો 2020–21થી 2026–27 સુધી ચાલી રહ્યો છે, જે ODF પ્લસ ધોરણ પર આધારિત છે — એટલે કે ખુલ્લામાં શૌચમુક્ત સ્થિતિ ટકાવી રાખવાની સાથે ઘન અને પ્રવાહી કચરાનું વ્યવસ્થાપન.
નદીઓ
ગંગા બેસિનમાં પ્રદૂષણ નિવારણ, ગટર વ્યવસ્થાનું માળખું, જૈવવિવિધતા અને આજીવિકા; 2014થી રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશન મારફતે અમલમાં.
ભૂગર્ભ જળ
કેન્દ્રીય ભૂગર્ભ જળ બોર્ડ દ્વારા થતું વાર્ષિક ગતિશીલ ભૂગર્ભ જળ સંસાધન આકલન, NAQUIM હેઠળ જલભર નકશાકરણ, કેન્દ્રીય ભૂગર્ભ જળ સત્તામંડળ મારફતે નિયમન, અને અટલ ભૂજળ યોજના હેઠળ સમુદાય-આધારિત વ્યવસ્થાપન.
સંરક્ષણ
વાર્ષિક રાષ્ટ્રીય જળ સંરક્ષણ અભિયાન, જેનું 1 જૂન 2026ના રોજ જળ સંચય જન ભાગીદારી: કેચ ધ રેઇન તરીકે પુનર્ગઠન કરાયું; તેનું ધ્યાન જળ-તણાવગ્રસ્ત તરીકે ઓળખાયેલા બ્લોકમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહ અને રિચાર્જ પર છે.
સંસ્થાઓ
કેન્દ્રીય જળ આયોગ, કેન્દ્રીય ભૂગર્ભ જળ બોર્ડ, રાષ્ટ્રીય જળ વિકાસ એજન્સી, સંશોધન મથકો અને આંતરરાજ્ય નદીઓનું નિયમન કરતી વૈધાનિક સંસ્થાઓ — આ બધાં મંત્રાલયના વહીવટી નિયંત્રણ હેઠળ છે.
આ પદ પરનો સૌથી મહત્ત્વનો અવરોધ બંધારણીય છે. પાણી પુરવઠો, સિંચાઈ, ડ્રેનેજ અને પાળા સહિત પાણી, રાજ્ય યાદીના ક્રમાંક 17 હેઠળ રાજ્યનો વિષય છે. કેન્દ્રની સત્તા સંઘ યાદીના ક્રમાંક 56 હેઠળ આંતરરાજ્ય નદીઓ અને નદી ખીણોના નિયમન અને વિકાસ પૂરતી, તેમજ ભંડોળ અને સંકલનની તેની સામાન્ય સત્તાઓ પૂરતી મર્યાદિત છે.
આનું વ્યવહારુ પરિણામ આ વેબસાઇટ પરના દરેક કાર્યક્રમમાં જોવા મળે છે. કેન્દ્ર મિશનોની રચના કરે છે, તકનીકી અને ગુણવત્તાનાં ધોરણો નક્કી કરે છે, કેન્દ્રીય સહાય આપે છે અને રાષ્ટ્રીય દેખરેખ ચલાવે છે. રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો નિર્ણય લે છે, નિર્માણ કરે છે, માલિકી ધરાવે છે અને સંચાલન કરે છે. આથી કોઈ પણ રાષ્ટ્રીય આંકડો છત્રીસ અલગ-અલગ વહીવટીતંત્રોએ રજૂ કરેલી માહિતીનો સરવાળો છે, અને કોઈ પણ લક્ષ્ય કેટલી ઝડપે સિદ્ધ થાય છે તે મોટા ભાગે તેમના પર આધાર રાખે છે.
પુનર્ગઠિત પીવાના પાણીના મિશનના સંદર્ભમાં મંત્રીએ પોતે આ વાત કહી છે. 13 માર્ચ 2026ના રોજ જાહેર આરોગ્ય ઇજનેરી, ગ્રામીણ પાણી પુરવઠો અને પંચાયતી રાજનો હવાલો સંભાળતા રાજ્યોના મંત્રીઓને સંબોધતાં તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે પાણી રાજ્યનો વિષય હોવાથી મિશનની સફળતા ગ્રામીણ ઘરોને નળ દ્વારા વિશ્વસનીય પાણી પુરવઠો પહોંચાડવામાં રાજ્ય સરકારોની જવાબદેહી પર આધાર રાખે છે, અને યોજનાઓ સમયસર પૂર્ણ કરવા તથા જમીની સ્તરે દેખરેખ વધુ મજબૂત બનાવવા અનુરોધ કર્યો.
છેલ્લે અપડેટ: સપ્ટેમ્બર 2026