નદી બેસિન · નમામિ ગંગે · પરિસ્થિતિકી
નદી
વિકાસ
નદીઓ રાજ્યોની સરહદે અટકતી નથી, અને તેથી જ તેમનું વ્યવસ્થાપન રાષ્ટ્રીય મિશનો અને વૈધાનિક સત્તામંડળો હસ્તક છે. આ પાનું કાર્યક્રમોમાં શું સમાવિષ્ટ છે અને માપન શું દર્શાવે છે તે રજૂ કરે છે.
- નમામિ ગંગે
- જૂન 2014થી; તબક્કો I માર્ચ 2021 સુધી, તબક્કો II માર્ચ 2026 સુધી
- પ્રોજેક્ટ
- ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 524 મંજૂર, 355 પૂર્ણ
- ચૂકવેલ રકમ
- 15 માર્ચ 2026 સુધી ₹21,340 કરોડ
- અમલીકરણ
- રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશન
સરહદો નહીં, નદી બેસિન
ઉદ્ગમથી સમુદ્ર સુધી નદી એક જ જળશાસ્ત્રીય તંત્ર છે. ઉપરવાસમાં જે કંઈ થાય છે — પાણી ઉપાડવું, નિકાલ છોડવો, પાળા બાંધવા, વનીકરણ, બેરેજ — તેની અસર હેઠવાસમાં દેખાય છે, ઘણી વાર બીજા રાજ્યમાં અને ક્યારેક બીજા દેશમાં. તેથી વહીવટી સરહદોના આધારે નદીનું વ્યવસ્થાપન કરવું એ પાયાની ભૂલ છે, અને ભારતીય જળ કાયદાએ શરૂઆતથી જ આ હકીકત સ્વીકારી છે.
બંધારણીય વ્યવસ્થા પણ આ જ બાબત પ્રતિબિંબિત કરે છે. પાણી રાજ્યનો વિષય છે, પરંતુ આંતરરાજ્ય નદીઓ અને નદી ખીણોનું નિયમન અને વિકાસ, સંસદ જાહેર હિતમાં જેટલી હદે યોગ્ય જાહેર કરે તેટલી હદે, કેન્દ્રનો વિષય છે. રાષ્ટ્રીય નદી મિશનો અને વૈધાનિક નદી સત્તામંડળો આ જ આધારે કાર્ય કરે છે.
વ્યવહારમાં, નદી કાર્યક્રમોએ એકસાથે ચાર કામ કરવાં પડે છે: નદીમાં ભળતા પ્રદૂષણનો ભાર ઘટાડવો, પરિસ્થિતિકી તંત્ર કાર્યરત રહે એટલો પ્રવાહ અને વસવાટ પુનઃસ્થાપિત કરવો, નદી પર નિર્ભર લોકોની આજીવિકા ટકાવી રાખવી, અને કાંઠે વસતા સમુદાયોની ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવી. જે કાર્યક્રમ માત્ર પહેલું કામ કરે તે નદી કાર્યક્રમ નહીં, પણ ગટર વ્યવસ્થાનો કાર્યક્રમ છે.
નમામિ ગંગે
ગંગા અને તેની ઉપનદીઓના પુનરુદ્ધાર માટેનો ભારત સરકારનો કાર્યક્રમ, જેનો અમલ જૂન 2014થી રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશન દ્વારા થાય છે. નીચેના આંકડા 23 માર્ચ 2026ના રોજ રાજ્યસભા સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.
કાર્યક્રમ હેઠળ મંજૂર થયેલા પ્રોજેક્ટ
ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં પૂર્ણ થયેલા પ્રોજેક્ટ
મંજૂર પ્રોજેક્ટના 68 ટકા
શરૂઆતથી 15 માર્ચ 2026 સુધી ચૂકવાયેલ રકમ
જેમાંથી ₹16,025.97 કરોડ ગટરના પાણીના શુદ્ધિકરણના પ્રોજેક્ટ માટે
છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં પૂર્ણ થયેલી શુદ્ધિકરણ ક્ષમતા
ગટર માળખાના 76 પ્રોજેક્ટમાં
માળખાગત સુવિધાઓ અને ઉદ્યોગ
- કુલ પૂર્ણ થયેલા 355 પ્રોજેક્ટમાંથી 208 પ્રોજેક્ટ છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં પૂર્ણ થયા.
- પાંચ વર્ષમાં કુલ 3,200 MLD શુદ્ધિકરણ ક્ષમતા ધરાવતા 76 ગટર પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થયા.
- વધારાની 2,210 MLD શુદ્ધિકરણ ક્ષમતા ઊભી કરવા માટે અંદાજે ₹12,641 કરોડના ખર્ચે 71 નવા પ્રોજેક્ટ મંજૂર કરાયા.
- ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે બે સામાન્ય ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ પૂર્ણ થયા — મથુરા (6.25 MLD) અને જાજમઉ (20 MLD).
પરિસ્થિતિકી અને વનીકરણ
- રાજ્યોના વન વિભાગો મારફતે ગંગાના મુખ્ય પ્રવાહના કાંઠે આશરે ₹414 કરોડના ખર્ચે 33,024 હેક્ટરમાં વનીકરણ કરાયું.
- ઉત્તર પ્રદેશના સાત જિલ્લાઓ — મિર્ઝાપુર, બુલંદશહેર, હાપુડ, બદાયૂં, અયોધ્યા, બિજનોર અને પ્રતાપગઢ — માં સાત જૈવવિવિધતા ઉદ્યાનો મંજૂર કરાયા, સાથે જ ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને ઝારખંડમાં પાંચ પ્રાથમિકતા ધરાવતી ભીની જમીનો (વેટલેન્ડ્સ) પણ મંજૂર કરાઈ.
- માછલીઓની જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ, નદીની ડોલ્ફિન માટે ખોરાકનો આધાર મજબૂત કરવા અને માછીમારોની આજીવિકા ટકાવી રાખવા ગંગામાં ભારતીય મુખ્ય કાર્પ માછલીનાં 203 લાખ બચ્ચાં (ફિંગરલિંગ) છોડવામાં આવ્યાં.
પાણીની ગુણવત્તાના
આંકડા શું દર્શાવે છે
કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ ગંગાના મુખ્ય પ્રવાહ પરનાં પાંચ રાજ્યોમાં 112 સ્થળોએ ગંગાનું મેન્યુઅલ મોનિટરિંગ કરે છે: ઉત્તરાખંડ (19), ઉત્તર પ્રદેશ (41), બિહાર (33), ઝારખંડ (4) અને પશ્ચિમ બંગાળ (15).
| રાજ્ય | 2018નો પટ્ટો | પ્રાથમિકતા 2018 | 2025નો પટ્ટો | પ્રાથમિકતા 2025 |
|---|---|---|---|---|
| ઉત્તરાખંડ | હરિદ્વારથી સુલતાનપુર | IV | કોઈ પ્રદૂષિત પટ્ટો નથી | — |
| ઉત્તર પ્રદેશ | કનોજથી વારાણસી | IV | બિજનોરથી તારીઘાટ | IV / V |
| બિહાર | બક્સરથી ભાગલપુર | V | ભાગલપુર હેઠવાસથી ખલગાંવ હેઠવાસ | V |
| ઝારખંડ | કોઈ પ્રદૂષિત પટ્ટો નથી | — | કોઈ પ્રદૂષિત પટ્ટો નથી | — |
| પશ્ચિમ બંગાળ | ત્રિવેણીથી ડાયમંડ હાર્બર | III | બહેરામપુરથી ડાયમંડ હાર્બર | V |
બધા કૉલમ જોવા માટે કોષ્ટકને આડું સ્ક્રોલ કરો
CPCBના પ્રદૂષિત નદી પટ્ટાના વર્ગીકરણમાં પ્રાથમિકતા વર્ગો I (સૌથી વધુ પ્રદૂષિત)થી V (સૌથી ઓછા પ્રદૂષિત) સુધી હોય છે, તેથી નીચા અંકથી ઊંચા અંક તરફની ગતિ સુધારો સૂચવે છે. સ્રોત: પ્રદૂષિત નદી પટ્ટાઓ અંગે CPCBનો અહેવાલ, 2025, જે 23 માર્ચ 2026ના રોજ રાજ્યસભામાં રજૂ કરાયો હતો.
ધોરણો પૂરાં કરતા માપદંડો
જાન્યુઆરીથી ઑગસ્ટ 2025ના આંકડા મુજબ, pH અને ઓગળેલો ઓક્સિજન — સામાન્ય રીતે નદીના સ્વાસ્થ્યના મુખ્ય સૂચક ગણાતા બે માપદંડો — ગંગા પરનાં તમામ મોનિટરિંગ સ્થળોએ સ્નાન માટેનાં ધોરણો પૂરાં કરતા હતા.
ઉત્તરાખંડ, ઝારખંડ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં નદીના સમગ્ર પટ્ટામાં બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ સ્નાન માટેનાં ધોરણો મુજબ હતી. ઉત્તર પ્રદેશમાં ત્રણ પટ્ટામાં તે ધોરણો મુજબ ન હતી: કાનપુરમાં ફર્રુખાબાદથી પુરાના રાજાપુર; રાયબરેલીમાં ડલમઉ; અને મિર્ઝાપુરના હેઠવાસથી ગાઝીપુરમાં તારીઘાટ સુધી, જેમાં એ પટ્ટાનાં ત્રણ સ્થળો અપવાદ હતાં.
2024–25 દરમિયાન ગંગા અને તેની ઉપનદીઓ પર 50 સ્થળોએ તથા યમુના અને તેની ઉપનદીઓ પર 26 સ્થળોએ કરાયેલા જૈવિક મોનિટરિંગમાં પાણીની જૈવિક ગુણવત્તા મુખ્યત્વે સારીથી મધ્યમ જોવા મળી હતી.
ફીકલ કોલિફોર્મ, 2014 અને 2025ની સરખામણી
પસંદગીનાં સ્થળોએ મધ્યક (મીડિયન) મૂલ્યો, પ્રતિ 100 મિલીલીટર સૌથી સંભવિત સંખ્યા (MPN).
| સ્થળ | 2014 | 2025 |
|---|---|---|
| અસ્સી ઘાટ, વારાણસી | 2,500 | 790 |
| NIT ગાંધી ઘાટ, પટના | 5,400 | 2,200 |
| પટના, ગંગા પુલના હેઠવાસમાં | 3,000 | 1,950 |
| હર કી પૌડી ઘાટ, હરિદ્વાર | — | 135 |
| હરિદ્વારના હેઠવાસમાં | — | 140 |
ડેશ (—) દર્શાવે છે કે સ્રોતમાં તે સ્થળ માટે 2014ની સરખામણી આપવામાં આવી નથી. ઓછાં મૂલ્યો ઓછું મળજન્ય પ્રદૂષણ સૂચવે છે.
જૈવવિવિધતા અને પ્રજાતિઓનું પુનઃસ્થાપન
નદીમાં વસતી પ્રજાતિઓ માટે વિજ્ઞાન આધારિત પુનઃસ્થાપન, બચાવ અને પુનર્વસન કાર્યક્રમ ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાન, દેહરાદૂન અને રાજ્યોના વન વિભાગોના સહયોગથી ચલાવવામાં આવે છે.
સર્વેક્ષણ અને બચાવ
ડોલ્ફિન સર્વેક્ષણો 28 નદીઓમાં 8,507 કિલોમીટરને આવરી લે છે, જેના આધારે દેશભરમાં ગંગા ડોલ્ફિનની વસ્તી 6,324 નક્કી થઈ છે. ભારતની પ્રથમ ડોલ્ફિન રેસ્ક્યૂ એમ્બ્યુલન્સનું ઉદ્ઘાટન 13 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ કેન્દ્રીય મંત્રીએ દેહરાદૂન સ્થિત ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાનમાં કર્યું હતું, જેનાથી સુરક્ષિત બચાવ અને સ્થળાંતર શક્ય બને છે; આઠ ગંગા ડોલ્ફિનને બચાવીને મુક્ત કરવામાં આવી છે.
250 કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું 100 સ્વયંસેવકોનું નાગરિક-સંચાલિત સૂંસ-સાથી નેટવર્ક, 160 તાલીમબદ્ધ કર્મચારીઓ, 2,000 જાગૃત સમુદાય સભ્યો અને 15 ડોલ્ફિન ક્લબ સાથે મળીને વહેલી જાણ અને સંરક્ષણ અંગેની જનજાગૃતિમાં સહાય કરે છે.
આકલન અને વસવાટ
22 નદીઓમાં કરાયેલા ઘડિયાલ આકલનમાં 3,037 ઘડિયાલ નોંધાયા. વસવાટના મોડેલિંગ મુજબ આકલન કરાયેલા વસવાટમાંથી માત્ર 5.6 ટકા જ અત્યંત અનુકૂળ છે, અને આકલન મુજબ આ બાબત પ્રવાહ નિયમન તથા વસવાટ સંરક્ષણની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં ચંબલના 210 કિલોમીટરમાં SMART આધારિત નદી પેટ્રોલિંગને સંસ્થાગત સ્વરૂપ આપીને ટેક્નોલોજી આધારિત સંરક્ષણને આગળ વધારવામાં આવ્યું છે.
હેચરી અને પુનઃવન્યીકરણ
ચંબલમાં, લુપ્તપ્રાય બટાગુર કાચબાનાં 8,257 ઈંડાં ધરાવતા 387 જોખમગ્રસ્ત માળાઓને નદીકાંઠે બે હેચરી દ્વારા સુરક્ષિત કરવામાં આવ્યા, અને 7,979 બચ્ચાંને નદીમાં પાછાં છોડવામાં આવ્યાં — એટલે કે 96.7 ટકા સફળ સેવન.
મોનિટરિંગ પ્રોટોકોલ સાથે પ્રાકૃતિક વસવાટમાં પાછી છોડાયેલી જોખમગ્રસ્ત પ્રજાતિઓમાં બંદીવસ્થામાં સેવાયેલા 15 Chitra indica, 60 Hardella thurjii અને 20 Batagur kachugaનો સમાવેશ થાય છે, જેમને અનુક્રમે યમુના, સરજુ અને ગંગામાં છોડવામાં આવ્યા; તેમાંથી કેટલાકને રેડિયો-ટૅગ કરવામાં આવ્યા છે.
જલજ અને સંરક્ષણને
આવક સાથે જોડવાનું મહત્ત્વ
જે સંરક્ષણ નદીકાંઠાના સમુદાયોને તેમની આજીવિકાનું સાધન છોડી દેવા કહે, તે ટકી રહે તેવી શક્યતા ઓછી છે. જલજ પહેલ — નમામિ ગંગે મિશન અને ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાનનો સંયુક્ત ઉપક્રમ — આ જ વિચાર પર આધારિત છે. તે ગંગા બેસિનમાં નદી સંરક્ષણને આવક સાથે જોડતાં આજીવિકા કેન્દ્રો ઊભાં કરે છે, અને તેના ઘોષિત ઉદ્દેશમાં મહિલાઓની ભાગીદારી પર વિશેષ ભાર મુકાયો છે.
28 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ કેન્દ્રીય જળ શક્તિ મંત્રીએ નવી દિલ્હીમાં વૉશ યોદ્ધાઓ (WaSH Warriors), સમુદાયના પ્રતિનિધિઓ અને શાળાના વિદ્યાર્થીઓ સાથેના એક કાર્યક્રમમાં 25 જલજ આજીવિકા કેન્દ્રોનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. આ કાર્યક્રમમાં બંને રાજ્ય મંત્રીઓ, જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ વિભાગના સચિવ તથા રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશનના મહાનિર્દેશક ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
આ જ કાર્યક્રમમાં તેમણે દિલ્હી રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્રની શાળાઓ સુધી વિસ્તારવાના હેતુ સાથે એક શૈક્ષણિક જનજાગૃતિ પ્રોજેક્ટ, યૂથ ફોર ગંગા — યૂથ ફોર યમુના, પણ શરૂ કર્યો.
સ્રોતો અને સંદર્ભો
- પત્ર સૂચના કાર્યાલય, જળ શક્તિ મંત્રાલય, PIB રિલીઝ ID 2244007, 23 માર્ચ 2026 — Status of the Namami Gange Programme (નમામિ ગંગે કાર્યક્રમની સ્થિતિ), રાજ્યસભાના અતારાંકિત પ્રશ્ન 3437નો જળ શક્તિ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. રાજ ભૂષણ ચૌધરીએ આપેલો ઉત્તર — pib.gov.in
- પત્ર સૂચના કાર્યાલય, જળ શક્તિ મંત્રાલય, PIB રિલીઝ ID 2219568, 28 જાન્યુઆરી 2026 — 25 જલજ આજીવિકા કેન્દ્રોનું ઉદ્ઘાટન અને યૂથ ફોર ગંગા, યૂથ ફોર યમુનાનો પ્રારંભ — pib.gov.in
- રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશન — nmcg.nic.in
- કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ, Polluted River Stretches, 2025 અંગેનો અહેવાલ, તથા જાન્યુઆરીથી ઑગસ્ટ 2025 સુધીના ગંગાની પાણીની ગુણવત્તાના મોનિટરિંગના આંકડા
- ભારતીય વન્યજીવ સંસ્થાન, દેહરાદૂન, પ્રજાતિ પુનઃસ્થાપન અને જલજ ઘટકો માટે — wii.gov.in
છેલ્લે અપડેટ: સપ્ટેમ્બર 2026 · કાર્યક્રમના આંકડા ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ 2026 સુધીના